Architectenrecht: sloop, wijziging of verminking van museumgebouw Naturalis?31 januari 2017

Samenvatting: Museum Naturalis wil het huidige museumgebouw omvormen tot depot en kantoorruimte en het bestaande publieksdeel huisvesten in een nieuw te bouwen museum. De architect van het bestaande gebouw is het daar niet mee eens.

Auteurswet

Op grond van artikel 25 Auteurswet heeft de maker van een werk, en dus ook een architect, het recht zich te verzetten tegen:

  1. elke wijziging in het werk en;
  2. elke misvorming, verminking of andere aantasting van het werk, welke nadeel zou kunnen toebrengen aan de eer of de naam van de maker of aan zijn waarde.

Spanningsveld

Die bepaling staat regelmatig op gespannen voet met de wensen van een eigenaar of gebruiker van een pand om het pand te kunnen gebruiken en inrichten naar zijn wensen, aanpassen, uitbreiden of zelfs slopen.

In de rechtspraak is in dat kader uitgemaakt dat het belang van de eigenaar in beginsel prevaleert. Voor wat betreft de meest vergaande aantasting, sloop van een pand, is uitgemaakt dat sloop geen inbreuk oplevert op het auteursrecht van de architect (Hoge Raad 6 februari 2004, ECLI:NL:HR:2004:AN7830).

Voor de situaties tussen 'nergens aankomen' en sloop van je pand is in artikel 25 sub c Auteurswet bepaald, dat een architect enige aanpassing zal hebben te dulden. Een rechter toetst dat in voorkomende gevallen met de zogenaamde 'redelijkheidstoets'. Hoe ver het moeten dulden van een architect gaat, is afhankelijk van geval tot geval. Ter verduidelijking bespreken we daarom hierna hoe de rechter de oordeelt over de nieuwbouw en verbouwing van Museum Naturalis in Leiden.

Het eerste museum

De collectie van Museum Naturalis is pas sinds 1998 opengesteld voor het publiek. Met het oog daarop is ook een specifiek gebouw ontworpen en gebouwd, waar de wetenschap en het bezoek aan de collectie hand in hand gaan. Het museumpand is en wordt in meerdere publicaties positief beschreven.

Al snel bleek echter dat de nieuwbouw te klein was. In de eerste plaats trekt de collectie meer bezoekers dan verwacht. er zijn al ruim drie miljoen bezoekers geweest. Dat effect werd nog versterkt doordat Naturalis in 2010 met twee andere instellingen is samengegaan, wat nog meer bezoekers oplevert. Recentelijk heeft Naturalis een T.rex (trix) aangeschaft, wat nog meer bezoekers zal trekken. Naturalis heeft daarom besloten uit te breiden.

Nieuwbouw Naturalis

De architect van het eerste museumgebouw, Fons Verheijen, heeft geen bezwaar tegen een uitbreiding van het museum. Tegen sloop van het eveneens door hem ontworpen naastgelegen pand, om ruimte te maken voor aanvullende nieuwbouw, bestaat als zodanig ook geen bezwaar. Ook over aanpassing van het museumgebouw wil de architect graag meedenken, zolang de kern van het bestaande pand en de functie als tentoonstellingsruimte en museum behouden blijft.

Naturalis heeft echter andere plannen: de nieuwbouw moet het publieksdeel worden en het bestaande museumgebouw wordt opgevuld met vloeren en wanden en wordt  kantoor en depotruimte. Het gebouw wordt daardoor zijn functie (deels) ontnomen.

De architect van het bestaande museum is van oordeel dat zijn ontwerp daarmee wordt gediskwalificeerd met schade voor zijn eer, naam en reputatie tot gevolg.

Tussenvonnis (25/1/2017)

De rechtbank oordeelt dat door het aanbrengen van extra vloeren en wanden het karakteristieke kenmerk van het huidige museumgebouw op wezenlijke wijze wordt aangetast, zodat sprake is van een ongeoorloofde inbreuk op het auteursrecht van de architect van het bestaande gebouw. In dat geval is geen ruimte voor een belangenafweging, omdat bij de constatering dat sprake is van een (meer dan te dulden redelijke) aantasting, verminking of misvorming al vooraf een beoordeling van de belangen heeft plaatsgevonden. Bovendien had Naturalis ook alternatieve oplossingen kunnen bedenken, waarbij rekening was gehouden met het auteursrecht van de architect van het bestaande gebouw.

Aan toewijzing van het gevorderde verbod op uitvoering van het verbouwingsplan (lees: verminking en aantasting van het museum) komt de rechter echter (nog) niet toe, omdat in de procedure nog onbekend is of de plannen nog omkeerbaar zijn.

Vervolg

Het museum en de architect zullen nu de rechtbank moeten informeren over de stand van de verbouwing/nieuwbouw en wat mogelijke alternatieven zijn. Afhankelijk daarvan komt de rechtbank tot een (gedeeltelijk) verbod op aantasting en/of tot het toewijzen van schadevergoeding aan de architect van het bestaande pand.

Les

Een architect kan zich niet verzetten tegen sloop van een ontwerp. Beperkte aantasting van een ontwerp zal een architect in redelijkheid hebben te dulden. Een beoogde ingrijpende aantasting van de binnen- en/of buitenkant van een gebouw kan een ongeoorloofde inbreuk op het auteursrecht opleveren. Een architect kan zich daar tegen verzetten. De rechter verplicht de eigenaar dan om het pand niet of beperkt aan te tasten en kan ook een schadevergoeding opleggen.

Kortom

De architect van Naturalis staat volgens de rechtbank in zijn recht om bezwaar te maken tegen de aantasting van het museumgebouw. Of hem dat helpt is echter nog de vraag, omdat het museum al tijdens de procedure begonnen is met slopen. In het vervolg van de procedure zal uitgemaakt worden wat Naturalis moet dulden/betalen.

Ten slotte

Heeft u vragen over architectenrecht, aanbestedingsrecht of bouwrecht?

Neem dan vrijblijvend contact met ons op!

Deel deze pagina:

Contactpersoon